| | |
. .

responsa disputatio fori*

. 2014. 4. . 110129.

.110 . . . . , .

: , , , , , .



. . , 1. , , ius publice respondendi, .

(contiones) ius publice respondendi ; , (iudicium populi); , iudicium privatum (contiones : 1) in iure 2) in iudicio).

(contiones), , , trinundinum  30 .111 (XXX iusti dies)  -, , , (disputatio fori2), . , , .

, . . , ars boni et aequi ars oratoria , (. 107).

. , , , - , 3. , . . , , ,   .

, , , , ius publice respondendi, (contiones) , , , , -, .

, , . , , , , , . , , , .   , . . .

ius publice respondendi

, . , . .

. . , , ius respondendi , .112 . , auctoritas responsa, , auctoritas principis, responsa , propria et privata auctoritate, ius respondendi , (. 88).

, . . . . , , ex auctoritate principis, . . , ex propria et privata auctoritate, . . . , - . . , ius publice respondendi , - 4.

. : ius respondendi ( .  A. C.), (A ius respondendi existed no more, than a right to breathe)5. , . . , : Un ius respondendi esisteva tanto poco quanto il diritto di respirare6. : ius respondendi ( .  . .), . . .   ,   . . .

. . , . . , ius publice respondendi7 II . . . (. 88 . 11). . ius publice respondendi8, . II . . . 9, , , ius publice respondendi 10.

ius publice respondendi . . , ius respondendum, (. 88). : Cic. De leg. I. 12: id populo nostro probari, si te ad ius respondendum dedisses  .113 , (. 88, . 12; . . 90, . 24). ad ius respondendum . : , 11.

. . , (. . ius respondendum.  A. .) (. 88 .). : 12 (. 89, . 13). , . . , . . , , : 13. , .

, ius respondendum, , . , ius respondendum14.

. . . , ius respondere ius respondendi , (. 88, . 12). ,  ,  (. Tuori 2004, 303; Plisecka 2009, 384) ( ).

. , ius publice respondendi ex auctoritate principis15. , ius civile publice respondebat, , ius publice respondere ( .  A. C.) ius publice respondendi. , 16. , ad ius respondendum ius respondere, , ius respondendi  17.

, , responsa , ius publice respondendi .

.114 (D. 1. 2. 2. 35) , publice profiteri (respondere), ius publice respondendi18. Publice , , ( ), , , (populo)19. , : , , . , , , , 20. , - .

, publice profiteri , , . . , scientia iuris21.

, ius publice respondendi , : , , , , , , , () , 22. . . . . 23 . qui fiduciam studiorum suorum habebant , . . , ius publice respondendi .


.115

Disputatio fori

. . , , ius publice profìtendi ( ius publice respondendi), , (. 89 .)24. , , , XII disputatio fori25 (. 91).

() , . . - 26, 27 , . . 28 . . 29.

. . (. 91, . 28), disputatio fori   discussione del foro  . 30. . foro , . , foro , .

, disputatio fori , . . 31. , .

, . , , , publice, (D. 1. 2. 2. 35 38)32. . . , , VIV . . . .116 , publice33.

, , , , , , responsa 34.

, . . . , (contiones), . . , , (responsa) (. 9799). : , responsa , . . iuris consulti, (. 100). , .

, , (interpretari populo et responsitare), , , (. 100, Cic. De leg. I. 14). . . , , . , , .

, . : , . , ,  ,  , 35 ( . . . ). : ߅ , , 36. , (responsa) , , , , 37.

.117 (De leg. I. 13), , :


, , , , , , . , , ? , , ? , [] , , , , , , , , . ,   . , ? , ? ? , , , , , 38.


, , , ,  , , (ius civile), , , . , , 39. , ,   40. , , .

, , ( .  A. C.) . , . . :


.118 41 IIIII . . . , , , : , , , 42, , . , , . ? - ? (. 100, Cic. De or. III. 134).


. , . 43, : , , , . . , : , , , 44.

, , . responsa , . . , :   , ?  : , (. . . )45.

, , , 46.

, :


  , ,  , , , , , .119 . , , , , , . , , , . , , , , ? - ? , . , , , ? : ,   47.


, , , 48. , , , , , , . , , , 49. -, , .

, responsa -, , 50 . , , , . , - ?

, (XIII. 13. 16), (. 102). , , . . , , , , , , ( .  A. C.) .

.120 . . , (De dom. 39), : , , (. 107). , , : , , , ; ; , , , , 51. , , - . , , , (pax deorum). , , responsa.

-

. . , , , , (. 104 .). , , - , - ( , ), . , , .

. . . , , , .

, (III. 122123) 52 . . : , , , . -53 (civium disceptationes) (deliberationes publicae). disputatio fori , ,   - (. 105).

.121 54: , ( .  A. C.), 55, , 56, , , , , , , , , ( .  A. C.), , , , , , , , ! , , 57.

, , -. ,   . , disputatio fori .

(III. 211). . . : , , . , :   ,   ,   ,   (. 106).

:   ; , , , , , , , . , : , ; , , , 58.

, . . : , .122 ; , , , , 59. , , . , .

. . , . (Inst. II. 4. 33), . . , (. 105). : , ; . , - . : , 60.

, . , : (suasoriis an controversiis), , - () . , , : , . . . , , , . , , , -61.

, II . . ., , , I . . ., , (artificium alienum  Cic. De or. I. 239)62. , 63 .123 64. . . 65 .

,

. . . ( ), , . (trinundinum). ,  ,  , , , , (. 93). . . 30 (XXX dies iusti) , (. 97).

. , , (. 97), . . , (contiones), 30 , , . , . , 66 in iure67 iudicium publicum contiones, . (. 98). ,  ,  in iure in iudicio , 30 iudicium privatum, , 10 (. 98).

, . , . 1901 . , , , , , - 68.   ,   . , , . . .

.124 , , , , , . . . , trinundinum, , , 30   69. , . , 30 in iure in iudicio. , . . .

XII (III. 1), : 30 XII , , in iure in iudicio (. 96). : () 30 70. ( ) () ( )71, in iure in iudicio, . . , . , , 30 ( )72, . ., , . , , .

. . ,  , 30 , in iure (in iudicio), legis actio sacramento in rem legis actio per iudicis postulationem (. 96 ., Inst. IV. 15 18 ). .

Gai. Inst. IV. 15: , , , 30 , . , , , 73. , , , 74, . , de legis actione 322, 282 . . .75 , .125 30 , . in iure76. in iudicio .

Gai. Inst. IV. 18: , , , 30 7778. , , legis actio per iudicis postulationem, (legis actio per condictionem). 30 79, . in iure.

. . (. 98, . 72) 30 , (Gai. Inst. III. 7879). , in iure in iudicio .

, . . , . , 10 , , (. 98, . 73). , , , ( ). , ?

, , 30   , - , , , , , .

, , , , . responsa .

, , , : , , , ,  , , , , .126 , , 80. , , , , 81.

, , : , , , . , , 82. , , , 83 (Fam. VII. 21). , . 84. , .

(, ), , - . .

. (contiones) 85. , , .127 . . . , . .

XII (. 92). (III. 34. 16) (X. 57. 5), . . . . . , 86. . , testis unus, testis nullus. . . . 87.

. . , . , (. 93 41). , , promulgatio : , , (rogatio) . . . , . , promulgatio (. 93, . 39).

, . . , . , ,   . , , - -.

, , . promulgatio . , trinum nundinum, , ,   , (. 93). . . . , , 88. . , , promulgatio: , 89. , , promulgatio, . . .

, . . promulgatio , : .128 90. , - . , , . , . , , , 91. . , , .  . - . . . .

, , . . , , , , , , , . ? , , ,   .

. . . - . , , . , , . , , , .

, , . . .   , , . , , . , (I. 14), .



1. . . 2005: : , ,  / . .; . . (. .). .

2. 1984: . . . .

3. 2002: . .; . . (. .). . I. .

4. . . 1996: .  / . . . . .

5. . 1997: -  / 1896 . .

6. . . 2006: Lex ius: VIIIIII . . . .

.129

7. . . 2014: responsa disputatio forensis VI . . . // . 4, 87110.

8. . 2004: Sublata priore lege. rogationes  // . 4, 154166.

9. . . 2003: , , ( . ) // . 3, 4660.

10. . ., . . 2006:  // . . . 2.  / . . (. .). ., 6478.

11. 1966: . .  / . . . , . . . . . .

12. Bauman R. A. 1983: Lawyers in Roman republican politics. A study of the Roman jurists in their political setting, 31682 BC. München.

13. Bonfante P. 1925: La progressiva diversificazione del diritto pubblico e privato / Bonfante P. Scritti giuridici vari. Vol. IV. Studi generali. Roma, 2843.

14. Cancelli F. 2010: La codificazione dellEdictum praetoris: dogma romanistico. Milano.

15. Corbino A. 2012: Diritto privato romano. Contesti, fondamenti, discipline. 2 ed. Padova.

16. Crook J. A. 1984: Law and Life of Rome, 90 B. C.  A. D. 212. N. Y.

17. Helssig R. 1891: Die römische Rechtswissenschaft im Zeitalter des Augustus // Augustus und seine Zeit / V. Gardthausen (ed.). Lpz, I. 1, 901915.

18. Lübtow U. von 1948: De iustitia et iure // ZSS. 66, 458565.

19. Mommsen Th. 1859: Die römische Chronologie bis auf Caesar. B.

20. Petrucci A. 2012: Corso di diritto pubblico romano. Torino.

21. Plisecka A. 2009: The Roman Jurists Law during the passage from the Republic to the Empire // Jahrbuch Junge Rechtsgeschichte. 4, 372392.

22. Rotondi G. 1912: Leges publicae populi Romani. Milano.

23. Ruggiero A. 1968: Responsa prudentium // Novissimo Digesto Italiano. Vol. XV. Torino, 613616.

24. Santalucia B. 1998: Diritto e processo penale nellantica Roma. Milano.

25. Schiavone A. 1987: Giuristi e nobili nella Roma repubblicana. Il secolo della revoluzione scientifica nel pensiero giuridico antico. RomaBari.

26. Schulz F. 1946: History of Roman legal science. Oxf.

27. Schulz F. 1968: Storia della giurisprudenza romana. Firenze.

28. Tuori K. 2004: The ius respondendi and the Freedom of Roman Jurisprudence // RIDA. 51, 295337.

29. Zulueta F. de 1953: The Institutes of Gaius. Part II. Commentary. Oxf.

30. Watson A. 1974: Law making in the Later Roman republic. Oxf.

31. Wesener G. 1962: Promulgatio // RE. Suppl. 9, 12391241.


Once more on responsa of roman jurists and disputatio fori

A. L. Smyshlyaev

The paper presents a critical analysis of L. L. Kofanovs conception of Roman jurists of the Republican period. Kofanov argues that republican jurists were most active and influential public figures, always hanging around at peoples gatherings, authoritative orators, whose common opinion helped to maintain peace and accord in the civic community. The author of this paper considers such view to be one-sided and, as a whole, erroneous. In his opinion, this view finds no support in the sources and disagrees with the achievements of modern scholarship.

Keywords: Roman Republic, jurists, orators, peoples assembly, comitia, contiones, debates at the Forum, responsa prudentium.


  • *   , .
  • 1 2014.
  • 2 - disputatio forensis,   disputatio fori, (D. 1. 2. 2. 5).
  • 3 -  . Bauman, 1983.
  • 4. . , . (. 88, . 9). , . , . , , , , . , ius publice respondendi (Corbino 2012, 196198).
  • 5Schulz 1946, 113.
  • 6Schulz 1968, 203.
  • 7 ius publice respondendi, , ius publice respondendi.
  • 8Schiavone 1987, 919.
  • 9Petrucci 2012, 235.
  • 10Petrucci 2012, 234: Ricorda il giurista che la facoltà di emettere risponsi verso il pubblico (è questo il significato da attribuire qui al termine publice) prima di Augusto non formava oggetto di una concessione.
  • 11 . . : , ( 1966, 92).
  • 12Cic. De leg. II. 29: Plures autem deorum omnium, singuli singulorum sacerdotes et respondendi iuris et conficiendarum religionum facultatem adferunt.
  • 13 2006, 226, . 650.
  • 14. Cic. De or. I. 198; Brut. 113.
  • 15Helssig, 1891, 901.
  • 16Tuori 2004, 303; Plisecka 2009, 385 f.
  • 17 . , , publice respondere ius publice respondendi;  . Plisecka 2009, 385 f.; Cancelli 2010, 101 s.
  • 18 (Ruggiero, 1968, 613616; Plisecka 2009, 385), . . : publice profiteri ius publice respondendi (. 88 . 5). . ius publice respondendi .
  • 19Tuori 2004, 303; Plisecka 2009, 385; Cancelli 2010, 102.
  • 20D. 1. 2. 2. 35 (Pomp.): et quidem ex omnibus, qui scientiam nancti sunt, ante Tiberium Coruncanium publice professum neminem traditur: ceteri autem ad hunc vel in latenti ius civile retinere cogitabant solumque consultatoribus vacare potius quam discere volentibus se praestabant.
  • 21Bauman 1983, 71.
  • 22D. 1. 2. 2. 49: et, ut obiter sciamus, ante tempora Augusti publice respondendi ius non a principibus dabatur, sed qui fiduciam studiorum suorum habebant, consulentibus respondebant primus divus Augustus, ut maior iuris auctoritas haberetur, constituit, ut ex auctoritate eius responderent: et ex illo tempore peti hoc pro benefìcio coepit.
  • 23 1984, 31.
  • 24 (Watson 1974, 4; Crook 1984, 26; Zulueta 1953, 20).
  • 25D. 1. 2. 2. 5: his legibus latis coepit (ut naturaliter evenire solet, ut interpretatio desideraret prudentium auctoritatem) necessarium esse disputationem fori.
  • 26., : 1997, 178.
  • 27., : 1996, 92 ( :   ).
  • 28 1984, 26: ( ).
  • 29 2002, 91. , . . . . : , . (responsa) , ( 2006, 225).
  • 30Petrucci 2012, 215.
  • 31Lübtow 1948, 467 f.
  • 32 , . . : , , ( 2004, 226).
  • 33 . . , , 280 . . . , V . . (. 109). , , .
  • 34 . . (. 90).
  • 35Cic. De leg. I. 10: non recusarem more patrio sedens in solio consulentibus responderem senectutisque non inertis grato atque honesto fungerer munere.
  • 36Cic. De leg. I. 12: at ego arbitrabar posse id populo nostro probari, si te ad ius respondendum dedisses.
  • 37. Cic. De or. I. 199: senectuti vero celebrandae et ornandae quod honestius potest esse perfugium quam iuris inteipretatio?
  • 38Cic. De leg. I. 14: Summos fuisse in civitate nostra viros, qui id interpretari populo et responsitare soliti sint, sed eos magna professos in parvis esse versatos. Quid enim est tantum quantum ius civitatis? Quid autem tam exiguum quam est munus hoc eorum qui consuluntur? Quam (quam) est [populo] necessarium, nec vero eos, qui ei muneri praefuerunt, universi iuris fuisse expertis existimo, sed hoc civile quod vocant eatenus exercuerunt, quo ad populo praestare voluerunt; id autem in cogniti(one) tenue est, in usu necessarium. Quam ob rem quo me vocas, aut quid hortaris? ut libellos conficiam de stillicidiorum ac de parietum iure? An ut stipulationum et iudiciorum formulas conponam? Quae et conscripta a multis sunt diligenter, et sunt humiliora quam illa quae a nobis exspectari puto.
  • 39 , (29) . (secunda ars) (i. Brut. 151; Or. 141). . . , (2005, 92).
  • 40 , , , (Cic. De or. II. 143144).
  • 41 , .
  • 42 , ().
  • 43   91 . . .
  • 44Cic. De or. III. 133: Equidem saepe hoc audivi de patre et de socero meo, nostras quoque homines, qui excellere sapientiae gloria vellent, omnia, quae quidem tum haec civitas nosset, solitos esse complecti. Meminerant illi Sex. Aelium; M. vero Manilium nos etiam vidimus transverso ambulantem foro; quod erat insigne eum, qui id faceret, facere civibus suis omnibus consili sui copiam. ( . . . ).
  • 45Cic. Mur. 28: Itaque, ut dixi, dignitas in ista scientia consularis numquam fuit, quae tota ex rebus fictis commenticiisque constaret, gratiae vero multo etiam minus. Quod enim omnibus patet et aeque promptum est mihi et adversario meo, id esse gratum nullo pacto potest; . Mur. 9.
  • 46. Cancelly 2010, 102.
  • 47Cic. De or. III. 133135: ad quos olim et ita ambulantis et in solio sedentis domi sic adibatur, non solum ut de iure civili ad eos, verum etiam de filia conlocanda, de fundo emendo, de agro colendo, de omni denique aut officio aut negotio referretur. (134) Haec fuit P. Crassi illius veteris, haec Ti. Coruncani, haec proavi generi mei Scipionis prudentissimi hominis sapientia, qui omnes pontifices maximi fuerunt, ut ad eos de omnibus divinis atque humanis rebus referretur; eidemque in senatu et apud populum et in causis amicorum et domi et militiae consilium suum fidemque praestabant. (135) Quid enim M. Catoni praeter hanc politissimam doctrinam transmarinam atque adventiciam defuit? Num, quia ius civile didicerat, causas non dicebat? Aut quia poterat dicere, iuris scientiam neglegebat? Utroque in genere et elaboravit et praestitit. Num propter hanc ex privatorum negotiis conlectam gratiam tardior in re publica capessenda fuit? Nemo apud populum fortior, nemo melior senator; et idem facile optimus imperator.
  • 48 , , (Cic. De or. III. 136).
  • 49 : ?
  • 50. D. 1. 2. 2. 37 (Pomp.); Cic. De or. I. 200: est enim sine dubio domus iuris consulti totius oraculum civitatis.
  • 51Cic. De dom. 39: Venio ad augures, quorum ego libros, si qui sunt reconditi, non scrutor; non sum in exquirendo iure augurum curiosus; haec quae una cum populo didici, quae saepe in contionibus responsa sunt, novi. . . . .
  • 52. . (. 105, . 110). ( , ) , .
  • 53, -, .
  • 54. . . .
  • 55, .
  • 56, .
  • 57Cic. De or. 122123: Nostra est enim  si modo nos oratores, si in civium disceptationibus, si in periculis, si in deliberationibus publicis adhibendi auctores et principes sumus  nostra est, inquam, omnis ista prudentiae doctrinaeque possessio, in quam homines quasi caducam atque vacuam abundantes otio, nobis occupatis, involaverunt atque etiam aut inridentes oratorem, ut ille in Gorgia Socrates, cavillantur aut aliquid de oratoris arte paucis praecipiunt libellis eosque rhetoricos inscribunt, quasi non illa sint propria rhetorum, quae ab eisdem de iustitia, de officio, de civitatibus instituendis et regendis, de omni vivendi denique etiam de naturae ratione dicuntur. (123) Quae quoniam iam aliunde non possumus, sumenda sunt nobis ab eis ipsis, a quibus expilati sumus.
  • 58Cic. De or. III. 211: nam et causae capitis alium quendam verborum sonum requirunt, alium rerum privatarum atque parvarum; et aliud dicendi genus deliberationes, aliud laudationes, aliud iudicia, aliud sermones, aliud consolatio, aliud obiurgatio, aliud disputatio, aliud historia desiderat. Refert etiam qui audiant, senatus an populus an iudices: frequentes an pauci an singuli, et quales. . . . .
  • 59Cic. De or. III. 211: ipsique oratores qua sint aetate, honore, auctoritate, debet videri; tempus, pacis an belli, festinationis an oti. . . . .
  • 60Quint. Inst. II. 4. 33: Legum laus ac vituperatio iam maiores ac prope summis operibus suffecturas vires desiderant: quae quidem suasoriis an controversiis magis accommodata sit exercitatio consuetudine et iure civitatium differì. Apud Graecos enim lator earum ad iudicem vocabatur, Romanis pro contione suadere ac dissuadere moris fuit; utroque autem modo pauca de his et fere certa dicuntur: nam et genera sunt tria sacri, publici, privati iuris.
  • 61 , : , . , .
  • 62 , , , , .
  • 63 , Topica.
  • 64Watson 1974, 107; Schulz 1946, 54 f., 76 f.; 1996, 94 .; 2005, 90 .
  • 65 2005, 90.
  • 66 (iudicium populi).
  • 67 . (Santalucia 1989) in iure . , . . .
  • 68Bonfante 1925, 30.
  • 69 , . . (. 96 . 60),  , . .
  • 70Lex XII t. III. 1: aeris confessi rebvsqve ivre ivdicatis xxx dies ivsti svnto.
  • 71D. 42. 2. 1: Confessus pro iudicato est.
  • 72Gell. XX. 1. 42: triginta dies sunt dati conquirendae pecuniae causa.
  • 73Gai. Inst. IV. 15: ad iudicem accipiendum venirent. postea vero reversis (iis) dabatur, ut autem (die) XXX iudex daretur, per legem Pinariam factum est. Ante eam autem legem statim dabatur iudex Postea tamen quam iudex datus esset, comperendinem diem, ut ad iudicem venirent, denunciabant.
  • 74Zulueta 1953, 236.
  • 75Rotondi 1912, 472 s. . . , .  (1859, 249 f.), 472 . . . (. 96 . 59), : 472- 282 . . .
  • 76Zulueta 1953, 236.
  • 77. . ad iudicem capiendum (. 97, . 64). .
  • 78Gai. Inst. IV. 18: Itaque haec quidem actio proprie condictio vocabatur: nam actor adversario denuntiabat, ut ad iudicem capiendum die XXX adesset.
  • 79 . , , (Zulueta 1953, 241).
  • 80Cic. De or. I. 201: Nam ut in rerum privatarum causis atque iudiciis depromenda saepe oratio est ex iure civili et idcirco, ut ante diximus, oratori iuris scientia necessaria est, sic in causis publicis iudiciorum, contionum, senatus omnis haec et antiquitatis memoria et publici iuris auctoritas et regendae rei publicae ratio ac scientia tamquam aliqua materies eis oratoribus, qui versantur in re publica, subiecta esse debet.
  • 81, - , . . , , . . (De or. I. 242).
  • 82D. 1. 2. 2. 49: qui fiduciam studiorum suorum habebant consulentibus respondebant: neque responsa utique signata dabant, sed plerumque iudicibus ipsi scribebant, aut testabantur qui illos consulebant.
  • 83. Watson 1974, 103 f.
  • 84. Schulz 1946, 52.
  • 85. 2003; , 2006.
  • 86 . , XII   (Watson 1974, 16 ff.).
  • 87 2004.
  • 88Wesener 1962.
  • 89Abänderungen waren nicht zulässig (Wesener 1962, 1240).
  • 90 2004, 155, . 8.
  • 91 2004, 156 ., . 15.
  • 1407695018 1407695019 1407695020 1423570280 1424999784 1425004225

    , .